Προϊστορία
Η περιοχή, όπου αργότερα αναπτύχθηκαν τα Γιαννιτσά, βρίσκεται στους νότιους πρόποδες του όρους Πάικου, πάνω σε μία πανάρχαιη φυσική δίοδο που συνέδεε την ακτή του Θερμαϊκού κόλπου με την ορεινή χώρα της δύσης. Σήμερα, η πόλη φαίνεται να καταλαμβάνει τα πρώτα χαμηλά υψώματα αυτής της διόδου, ενώ μπροστά της απλώνεται ο μεγάλος κάμπος της κεντρικής Μακεδονίας, που λέγεται και κάμπος των Γιαννιτσών.
Στην προϊστορική περίοδο, εδώ ήταν μια περιοχή χωρίς σταθερές ακτές και με ποικιλία φυσικών διαμορφώσεων. Καθώς το φυσικό ανάγλυφο του τόπου είναι ένα φυσικό στεφάνι από βουνά, απ΄ όπου έρχονται ποταμοί που ενώνονται μεταξύ τους, η μεγάλη φυσική κοιλότητα, που σήμερα είναι μια εύφορη πεδιάδα, υπήρξε κατά καιρούς θάλασσα, λιμνοθάλασσα, λίμνη και βάλτος.
Η αρχαιολογική έρευνα έχει φωτίσει σε μεγάλο βαθμό τις πρώτες εγκαταστάσεις ανθρώπων στην περιοχή, για την ώρα από τη νεολιθική περίοδο και εφεξής. Στη νότια παρυφή των Γιαννιτσών, στην Παλιά Αγορά, έχει εντοπιστεί και ερευνηθεί εν μέρει ένας συνοικισμός της αρχαιότερης νεολιθικής περιόδου, της 7ης π.Χ. χιλιετίας. Μαζί με τον οικισμό στην Αξό και τον πολύ μεγαλύτερο, που ανασκάπτεται συστηματικά στο Αρχοντικό, αποτελούν τις πιο γνωστές αρχαιολογικές θέσεις του τόπου. Υπάρχουν και πολλοί ακόμη εντοπισμένοι, από τα νεολιθικά χρόνια, ακόμη και ένας δεύτερος στα Γιαννιτσά, έως και την εποχή του χαλκού. Οι κάτοικοι έμεναν σε πασαλόπηκτα οικήματα, κυριολεκτικά «υφασμένα» με πλέγματα από λεπτά κλαδιά ή καλάμια και επιχρισμένα με πηλό. Βρέθηκαν πολλά αντικείμενα από κόκκαλο και πέτρα, καθώς και αγγεία. Ζούσαν από καλλιέργειες σιταριού, άγρια φρούτα, διατηρούσαν πρόβατα και χοίρους, ενώ δεν έλειπε και το κυνήγι. Κατανάλωναν επίσης θαλασσινά και ψάρια -η θάλασσα δεν ήταν μακριά. Το περιβάλλον τους διέθετε μεγάλα δάση με βαλανιδιές, ενώ τα νερά αφθονούσαν. Ως την αυγή των ιστορικών χρόνων, υπήρχαν εποχές όπου οι οικισμοί αυτοί, ιδίως οι πεδινοί, παρουσιάζουν διακοπές στην ανάπτυξή τους, κυρίως επειδή άλλαζαν οι συνθήκες του φυσικού περιβάλλοντος.
Η παράδοση
Οι πρώτες ιστορικές μαρτυρίες συνδέονται με τους Βοττιαίους, ένα λαό που συνάντησαν οι Αργεάδες Μακεδόνες κατά την κάθοδό τους από τα Πιέρια όρη. Οι Βοττιαίοι κατοικούσαν τη λοφώδη και πεδινή ζώνη μεταξύ Αλιάκμονα και Αξιού, σε μία έκταση σχήματος πετάλου γύρω από τη λίμνη. Στα νότια γειτόνευαν με τους Πίερες, στα δυτικά με τους λεγόμενους Φρύγες, στα βόρεια με τους Άλμωπες, ενώ ψηλότερα στον Αξιό βρισκόταν οι Παίονες, που μαρτυρούνται ως σύμμαχοι των Τρώων στην Ιλιάδα. Μετά τον Αξιό, υπήρχαν θρακικές φυλές. Γύρω από τη θέση των σημερινών Γιαννιτσών, υπήρχαν οι πόλεις Κύρρος, Τύρισσα, Βούνομος (αργότερα Πέλλα), Ίχνες, Αταλάντη. Για τους Βοττιαίους, πίστευαν ότι πήραν το όνομα από το Βόττωνα που ήταν Κρητικός και συντηρούσαν μια παράδοση πως προέρχονταν είτε από μινωίτες που διασώθηκαν από μία εκστρατεία κατά της Σικελίας είτε πως ήταν απόγονοι των παιδιών της Αθήνας που γλύτωσαν από το Μινώταυρο, γι΄ αυτό και είχαν ένα τραγούδι, το «ίωμεν εις Αθήνας». Η παράδοση απηχεί τις στενές επαφές του τόπου με τον κρητομυκηναϊκό πολιτισμό. Εκείνο τον καιρό, η πιο σημαντική κώμη του τόπου ήταν η τούμπα έξω από το σημερινό Αρχοντικό, έξι χιλιόμετρα ανατολικά των Γιαννιτσών. Οι Μακεδόνες, στα χρόνια του Αρχελάου, στον 5ο π.Χ. αιώνα, μετέφεραν την πρωτεύουσα του κράτους τους από τις Αιγές στην Πέλλα, η οποία υπήρξε πρωτεύον σημείο αναφοράς για όλο τον κλασικό και ελληνιστικό κόσμο. Ήταν το κέντρο των διπλωματικών και στρατιωτικών επιχειρήσεων του Φιλίππου και η γενέτειρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Η Πελλαία χώρα
Η ανάπτυξη της Πέλλας ήταν εντυπωσιακή μετά την επιλογή της ως πρωτεύουσας της Μακεδονίας, παρ’ όλο που η χώρα έως το Φίλιππο πέρασε περιόδους αστάθειας. Μετακλήθηκαν μεγάλοι καλλιτέχνες και δημιουργοί, ενώ λειτουργούσαν σπουδαία τοπικά εργαστήρια επεξεργασίας μετάλλου και αγγειοπλαστικής. Σημαντικοί ναοί συγκέντρωναν το ενδιαφέρον, ενώ στο θέατρο της Πέλλας ακούστηκαν πρώτη φορά οι «Βάκχες» και ο «Αρχέλαος» του Ευριπίδη. Την εποχή της μεγάλης πολιτικής διαμάχης των Αθηνών με την Πέλλα, οι αναφορές είναι συχνές και σχετίζονται με τη διπλωματική ιστορία και την ύπαρξη της λίμνης, που ήταν πλέον διαμορφωμένη. Στον περίπλου του Σκύλακος του Νεότερου (περί το 360 π.Χ.) η Πέλλα αναφέρεται ως πόλη με ανάκτορα και συνδεδεμένη με πλωτό ποτάμι, το Λουδία, με τη θάλασσα (ανάπλους). Γύρω από τη μεγάλη πολιτεία, που ήταν οργανωμένη γύρω από το ανάκτορο και την αγορά με ιπποδάμεια οικοδομικά τετράγωνα, υπήρχαν συνοικισμοί, υποστατικά και μικρότερες κώμες ενώ οι μακεδονικοί τάφοι, που είχαν τη μορφή τούμπας-σήματος, άρχισαν να χαρακτηρίζουν το τοπίο, ιδίως κατά μήκος του μεγάλου δρόμου, που αργότερα θα γινόταν γνωστός ως «Εγνατία Οδός». Στα ελληνιστικά χρόνια, η Πέλλα και η περιοχή της γνώρισαν εντυπωσιακή ακμή. Μετά τη μάχη της Πύδνας, ο τόπος περιήλθε στους Ρωμαίους.
Ρωμαϊκή Εποχή- Εγνατία Οδός
Στις αρχές του 1ου αιώνα π.Χ. η Πέλλα παρήκμασε αιφνίδια μετά από σεισμό. Η πόλη μεταφέρθηκε δυτικότερα, στην περιοχή όπου διασώζονται τα λεγόμενα «Λουτρά του Μεγάλου Αλεξάνδρου», τα οποία είναι μία μεγάλη υδροδεξαμενή, που εξυπηρετούσε ένα ρωμαϊκό νερόμυλο. Είχε ισχυρά τείχη και λειτουργούσε ως colonia, δηλαδή ως εγκατάσταση παλαιμάχων του ρωμαϊκού στρατού. Μεταξύ 146 και 120 π.Χ., πέρασε από την περιοχή ενώνοντας την Εδεσσα με τη Θεσσαλονίκη, η Εγνατία Οδός, που συνέδεε τις πόλεις της Αδριατικής Δυρράχιο και Απολλωνία με τα Κύψελα, πόλη κοντά στον Εβρο και την Προποντίδα. Αυτός ο πλακοστρωμένος δρόμος, με σταθμούς, οδόσημα και αλλαγές ίππων συνέβαλε αποφασιστικά στην αλλαγή της χωροταξίας των πόλεων της Μακεδονίας. Το οδικό δίκτυο της περιοχής προϋπήρχε (απόδειξη, οι πολυάριθμοι μακεδονικοί τάφοι της περιοχής Γιαννιτσών και Πέλλας που σηματοδοτούν το τοπίο και ανήκουν στην ελληνιστική περίοδο) αλλά πρώτη φορά σημειώθηκε η απότομη ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης, ενώ η ρωμαϊκή Πέλλα και η Κύρρος (στο Παλαιόκαστρο, νότια της Αραβησσού) ήκμασαν ως σταθμοί της Εγνατίας. Στο εξής, όλη η ιστορία των Γιαννιτσών, εξαρτάται από την Εγνατία Οδό.
Η περιοχή δε λειτουργεί πια ως επίκεντρο μιας στατικής οικονομίας. Βρίσκεται πάνω σε έναν ακμαίο οδικό άξονα, όπου κινούνται με ασφάλεια και ταχύτητα άνθρωποι και προϊόντα. Μαζί με στρατούς, βεβαίως. Από την Εγνατία οδό πέρασαν ο Κικέρων, ο Κάσσιος και ο Βρούτος, και όλοι οι μεγάλοι πρωταγωνιστές των ρωμαϊκών χρόνων. Η ζωή συνεχίζει να αναπτύσσεται και μετά την εμφάνιση του Χριστιανισμού. Η Πέλλα έχει επίσκοπο που συμμετέχει σε Οικουμενική Σύνοδο, ενώ έχει ανασκαφεί σημαντική παλαιοχριστιανική βασιλική. Το κλίμα αλλάζει δραματικά στο τέλος της παλαιοχριστιανικής περιόδου. Η πολιτική αστάθεια, η παροδική στρατιωτική αδυναμία του Βυζαντίου και μια σειρά φυσικών καταστροφών, οδήγησαν σε αλλαγή του σκηνικού.
